De inleiding tot mijn lezing staat hieronder. Door op de knop ‘Lees verder -> ‘ te drukken heeft men toegang tot het hele relaas.

DEER KEN DOT KIEND TOCH NIKS AN DOEN

Zeventig jaar geleden: 1942. Het was een triest dieptepunt in de oorlog: Duitsland was oppermachtig in Europa en de fascistische legers waren zelfs tot ver in Rusland doorgedrongen.

Niet ver van de Utrechtse sterrenwacht, waar ik toen als student werkte lag het Joods Weeshuis. Daar waren vijftig kinderen ondergebracht, met leeftijden variërend van 1 tot 16 jaar. Op 26 april van dat jaar namen militairen die kinderen mee. Ze werden alle vermoord. Ronduit walgelijk is wat daarna gebeurde. Een of meer NSB-ers kalkten een mans grote hoofdletter V op de muur van het lege weeshuis en daarbij “ V is victorie. Duitsland wint op alle fronten”. Zo werd de moord op vijftig kinderen gevierd.

De oorlog was toen al twee jaar aan de gang. Ik was net 19 geworden toen de Duitse legers ons land binnenvielen. Vanuit mijn studentenkamer in Utrecht zag ik al vóór 5 uur in de ochtend de eskaders vliegtuigen overvliegen om hun parachutisten bij Den Haag te droppen. Een dapper Nederlands G1 jachtvliegtuig dwarrelde tussen de eskaders door en slaagde er in een vliegtuig neer te halen. Juichend zagen we het neerstorten. Ik ben die eerste dag van de oorlog meteen naar mijn ouders op Texel gefietst; daar leek het veiliger. De strijd duurde maar vijf dagen, toen waren we bezet. Een vreemde gewaarwording. Toen ik enkele dagen na de overgave over de Hors liep besefte ik ineens: dit mooie eiland is ons land niet meer het is nu van de moffen!

De bezetting leek aanvankelijk vrij licht. Op 29 juni was Prins Bernard jarig. Dat werd hier en daar nog openlijk gevierd. Wie het lef had stak zelfs een oranje speldje op en zo heb ik nog een foto, waar ik op de Utrechtse Oudegracht sta, tezamen met mijn studiemakker Jan, oranjespeldje op de borst. Maar de toestand verhardde snel. Na mijn mislukte poging om naar Engeland te ontsnappen kwam ik op Texel terecht waar ik me dagelijks om 12 uur bij de Duitse eilandcommandant moest melden.

In september begonnen de universiteiten weer en daar miste ik vriend Jan. Ik wist dat hij de studie te zwaar vond en het gerucht ging dat hij zich bij een Duitse semimilitaire organisatie had aangemeld. Hoe kon hij zo stom zijn! Hij heeft het daar niet lang uitgehouden en een half jaar later kwamen we elkaar op straat tegen. Hij stormde op me af en was duidelijk erg blij me weer te zien. Maat ik zei: “Jan, ik wil niets meer met je te maken hebben, na je landverraad”. Bedremmeld droop hij af. Ik heb hem daarna nog tweemaal ontmoet, maar ik deed net of ik hem niet zag.

De oorlog werd steeds harder. Je hoorde dat joodse landgenoten weggevoerd werden, waarheen, dat wist je toen niet. Mijn ouders waren intussen naar Utrecht verhuisd. Dicht bij ons woonde een goede vriend, Hans, een aardige zachte jongen. We waren lid van dezelfde atletiekvereniging en hadden meer gelijke belangstellingen. Op een avond kwam hij langs en zei: “Kees, ik kom je gedag zeggen” “Wat is er dan aan de hand Hans, ga je weg?” “Ik ben joods. Ik heb een oproep gekregen om morgen om 7 uur bij het stadhuis te staan, met een tasje met kleren voor enkele dagen. Ze zeggen dat we naar Polen gaan, maar wat we daar moeten doen weet ik niet”. De volgende ochtend heel vroeg ben ik nog even langsgegaan om hem het allerbeste te wensen. Zoals jonge jongens onder elkaar zeiden we stoere woorden zoals: ”Hou je taai”, en “Ze krijgen me niet kapot”, en zo meer. Maar nooit vergeet ik de ogen waarmee hij me bij zijn vertrek aankeek. Een week later was hij in Auschwitz vergast. Wat zou er toen door hem heen zijn gegaan - en weer zie ik zijn ogen.

Zelf moest ik in mei 1943 onderduiken. Na ruim een half jaar verborgen te hebben gezeten kreeg ik zin om toch eens mijn ouders en zusjes te zien. Op een donkere avond fietste ik met veel omwegen naar mijn ouderlijk huis in Utrecht. Ik meende het stiekem gedaan te hebben maar ik was toch gezien door een NSB-er uit de buurt. Die wist waar ik woonde en hij ging onmiddellijk naar de Duitse militaire politie. Daar kreeg hij te horen dat ze me de volgende ochtend zouden komen halen.

Terwijl ik nog rustig thuis zat was die verrader zo trots op zijn daad dat hij het vertelde aan een van de zeer prominente partijgenoten in het Utrechtse. Hoopte hij op een schouderklopje? Toen gebeurde iets bijzonders. In die bizarre oorlogstijd kenden we slechts twee soorten mensen. Wij, die goede vaderlanders en die anderen, die smerige landverraders. Wij waren ´goed’, we waren zuiver wit, en die anderen waren fout, inktzwart. Het is me toen gebleken dat, ook in die harde tijd, een tussentint bestaat tussen wit en zwart: grijs. Deze prominente NSB-er heeft er diezelfde avond meteen voor gezorgd dat mijn ouders via, via, gewaarschuwd werden. En toen de volgende ochtend de Grüne Polizei voor en achter ons huis stond, was ik al weg. Het huis werd van kelder tot vliering doorzocht. Mijn boeken werden doorgebladerd op zoek naar documenten. Mijn prachtige ouders, de Hoornders Jan de Jager en Corrie Kuyper hebben zich bewonderenswaardig moedig gedragen; ze gaven geen krimp.

Zo heb ik, met enig geluk, het einde van de oorlog gehaald. Van wat er op Texel gebeurde vernamen we in Utrecht uit de Texelse Courant en ook af en toe door een bericht van familie. Er was op Texel een burgemeester aangesteld die uiteraard ook fout was, ene Rijk de Vries. In de krant lazen we van de door hem uitgevaardigde verordeningen en wat daarmee samenhangt. Voor ons was hij dus ook een van de landverraders.

Maar ook deze burgemeester had zijn gezinsleven. Op 16 mei 1944 kreeg de burgemeestersvrouw een zoontje. In de Texelse Courant stond de geboorte advertentie: “op 16 bloeimaand werd tot onze grote vreugde geboren: Ewout Rijk de Vries, zoon van …” enz. Ter verduidelijking: bloeimaand betekent meimaand; een oudhollands woord dat door de NSB-ers geannexeerd was.

Met de gezondheid van het kind ging het in de weken daarna niet goed. Hij had versterkende middelen nodig en in elk geval echte moedermelk. Het probleem was dat de moeder van zichzelf weinig of geen melk had en dat de moderne middelen die dat nu ruimschoots kunnen vervangen, toen niet te krijgen waren. De huisarts, dokter Boswijk besloot uit te kijken naar een andere vrouw die pas een kind had gebaard en die wel voldoende moedermelk zou hebben. Hij hoefde niet lang te zoeken want Aafje Pieterse-Borgman, echtgenote van de chef van het Albert Heijn filiaal in de Binnenburg, had op 27 mei 1944 een zoontje gekregen, Frans. Frans Pieterse is hier in de kerk aanwezig.

Nu komt een aspect dat deze geschiedenis voor mij zo aangrijpend en zelfs heel emotioneel maakt. Aafje Pieterse was namelijk een Joodse vrouw. Terwijl al meer dan honderdduizend Joodse landgenoten weggevoerd waren naar een onbekende bestemming, was zij tot dusver de dans nog ontsprongen. Maar het is duidelijk dat één verrader al genoeg zou zijn. Kan een Joodse vrouw in die barre oorlogstijd haar moedermelk geven aan het kind van een NSB-er?

Aafje, de Jodin, heeft toen gezegd: “Deer ken dot kiend toch niks an doen dot sien vader een NSB-er is?” En daarmee benadrukte ze heel duidelijk wat wel eens vergeten wordt: je mag nooit, ik herhaal het met grote klem, je mag nooit een kind aansprakelijk stellen voor wat zijn of haar ouders gedaan hebben, al zijn het de grootste misdadigers. En als het er op aan komt, moet je helpen om dat kind in leven te houden.
Aafje Pieterse is in die tijd wel bij de burgemeester geweest en daarbij zou ze in scherpe bewoordingen duidelijk hebben gemaakt dat ze dit deed om het kind te helpen en niet om de burgemeester een dienst te bewijzen.

Aafje is voor mij niet alleen een heel dappere en wijze vrouw, ze is een waarachtig mens en haar voorbeeldige menselijkheid ontroert me diep. Zelfs in die gruwelijke tijd, waarin zij, als Jodin, iedere dag gevaar liep, was ze in staat de juiste, menselijke beslissing te nemen.

U heeft mijn verhaal gehoord over mijn ervaringen uit die oorlogstijd en over een episode die hier op Texel plaats vond. Deze ervaringen hebben voor mij nog eens beklemtoond dat men kinderen nooit verantwoordelijk mag stellen voor wat hun ouders doen of deden, want “Deer ken dot kiend toch niks an doen?”Dat geldt ook voor het zoontje van de NSB burgemeester van Texel. Hij is hier aanwezig en hij zal u nu zijn verhaal vertellen.

(Met dank aan Harry de Graaf, die de essentiële gegevens voor deze toesprak heeft verzameld)

C. de Jager, 2012, ‘Solar Forcing of Climate’, Surveys in Geophysics, DOI 10.1007/s10712-012-9193z (meer details over de referentie van dit on-line gepubliceerde artikel zijn pas later bekend)

In een Workshop over klimaatverandering, georganiseerd door het International Space Science Institute in Bern, in januari 2011, was mij gevraagd een overzicht te geven van de bijdragen over de invloed van de zon op het klimaat.

Het artikel is te lezen op deze website, ga naar ‘sun-earch publications‘ en naar de onlangs daarin opgenomen publicatie (2012) .

Op donderdagavond 5 april vond in de aula van de Universiteit de slotbijeenkomst plaats. Ik gaf een overzicht van de geschiedenis van de Utrechtse  sterrenkunde en Prof. Ed van den Heuvel (Universiteit van Amsterdam en oud-Utrecht student)  vertelde van het Utrechtse werk. De aula was stampvol.

Mijn presentatie is geplaatst op deze website. Om hem te zien ga men naar het blad ‘presentaties’ en daar naar het onderwerp ‘geschiedenis Utrecht’ .

In de avond van de laatste dag, dus op donderdag 5 april, vindt de slot-ceremonie plaats in de aula van de Utrechtse universiteit aan het Domplein. Deze bijeenkomst is voor ieder toegankelijk. Het program is:

19:30 opening door H. Lamers

19:40: C. de Jager: Vier eeuwen sterrenkunde in Utrecht

20:55: E. van den Heuvel: Het sterrenkundig onderzoek in Utrecht

21:40: Ch. Keller: overhandiging van het portret van M. Minnaert aan museum-sterrenwacht Sonnenborgh

In de NRC van dit weekeinde schrijft Liesbeth Koenen in haar wekelijkse rubriek over ‘komende lezingen’ een artikeltje hierover.  Van af zondag 8 april zal de presentatie ervan te zien zijn op deze website onder ‘presentaties’.

Ten slotte werd het de komeet Arend-Roland. Het werd een boeiend object, beroemd om zijn ‘anti-staart’. Het object kwam uit de diepten van het heelal en is daar uiteindelijk weer in verdwenen.

ZENIT, jaargang 39, blz. 37, 2012

Vrijdag 16 maart, te 20 uur in Ecomare, Texel

Zondag 15 april te 17.00 u in Sterrenwacht Sonnenborgh, Utrecht, en

Dinsdag 17 april te 19.30 u in Sterrenwacht Sonnenborgh, Utrecht

Let wel: de zondaglezing in Utrecht begint, anders dan gebruikelijk, pas om 5 uur in de middag en duurt dus tot half zeven.

Voor de lezingen in Utrecht moet men zich van te voren aanmelden bij Stichting De Koepel, tel. 030.2311360 of e-mail: info@dekoepel.nl. En als achteraf zou blijken dat u toch niet kunt komen, meldt u zich dan a.u.b. af, om zo een plaats voor een ander vrij te maken.

Het oude adres zal nog enige tijd geldig zijn, maar wordt eens afgeschaft

Kees de Jager