Homepage Prof. dr. C de Jager

In 1956 kreeg de Utrechtse sterrenwacht een brief uit Moskou met de vraag of we in Nederland waarnemers bereid zouden vinden om een Sovjet Russische kunstmaan waar te nemen waneer die gelanceerd zou worden. Hoewel we niets geloofden van de mogelijkheid op succes van een satelliet, zeker niet een Russsche, werd er toch een  groepje amateur-astronomen  bereid gevonden. Ze hadden ervaring bij het waarnemen van meteoren en zouden dus ook goed de baan van een lichtpuntje tussen de sterren kunnen optekenen.  

Tot onze en ieders enorme verbazing kwam de spoetnik er toch, en wel veel sneller dan door wie dan ook gedacht werd. De schrik werd echter groot toen de waarnemers een telegram in een onbegrijpelijke code uit Moskou ontvingen. De achterdocht bij de omgeving was groot. Spionage?  Het telegram bevatte echter slechts gegevens over de verwachte baan van de satelliet tussen de sterren. Je wist dus waar en wanneer je kijken moest.

Deze ‘Terugblik’ is te lezen in

ZENIT jaargang 39, nr. 2, blz. 32, 2012     

Mijn terugblik in het januarinummer van ZENIT heb ik ‘Beschermengeltje’ genoemd.  Het beschrijft diverse voorvallen uit mijn jonge jaren, die tot gevolg hadden dat ik uiteinelijk sterrenkundige kon worden. Na mijn eindexamen HBS wilde ik uit Nederlands-Indië waar ik toen woonde naar Nederland om wis-, natuur- en sterrenkunde te gaan studeren. Maar mijn ouders zagen op tegen de kosten en wilden me opgeleid laten worden tot Indisch bestuursambtenaar, een door het Gouvernement getaalde opleiding. Ik ging voor de medische keuring, die niets om het lijf had. Ik voldeed aan de eisen maar de arts, die mij begreep, hielp me en deelde mee dat hij me moest afkeuren. Zo ging ik in 1939 toch per schip naar Holland. Onderweg brak de oorlog in Europa uit. Ik kreeg telegrafisch bevel terug te gaan maar weigerde. Toen Nederland het volgende jaar bezet werd poogde ik in mijn kano naar Engeland te vluchten maar werd gepakt door Duitse militairen die me zo het leven redden. En zo waren er nog enkele bijzondere gebeurtenissen die er ten slotte toe leidden dat ik sterrenkundige kon worden.

 Zenit, jaargang 39, blz. 35, januari 2012

Met de onmisbare en zeer gewaardeerde hulp van Corina Bakker (info@pcsupporttexel.nl) heb ik een nieuwe bladzij toegevoegd aan deze website: hypergiant publications. Hij geeft een selectie uit onze publicaties over een bijzonder soort, uiterst lichtsterke, zeer grote en tevens zeer instabiele sterren:die we hyperreuzen’ hebben genoemd. Toen ik bezig was (1977 -1980) een overzichtsboek te schrijven over de meest lichtsterke sterren (The Brightest Stars, 1981, ISBN 90-277-1109-7), bleek me dat er minder dan tiental van deze soort bestaan. Ze zijn vele honderden malen groter dan de zon en stralen meer dan honderdduizend maal zoveel licht uit. Ze hebben zeer instabiele atmosferen. Met dr. Hans Nieuwenhuijzen en verscheidene studenten, waaronder Alex Lobel, Alex de Koter en Joost Carpay, en in samenwerking met sterrenkundigen uit Groningen, Amsterdam, Leiden, Brussel en Utrecht onderzochten we  deze objecten. We noemden ze ‘hyperreuzen’. Ze hebben (ruwweg) oppervlaktetemperaturen in de buurt van 5000 graden. Verwacht wordt dat ze  evolueren naar hogere temperaturen, maar het bleek dat er wel even lichtsterke sterren bestaan met veel hogere temperaturen, ruim boven ca. 10 000 graden, maar dat de objecten met temperaturen van tussen 5000 en ruim 10000 graden ontbreken. We introduceerden daarom de term ‘Gele Evolutionaire Leegte’ en konden aantonen dat in deze ‘Leegte’, dus bij de tussengelegen temperaturen, de steratmosferen extreem instabiel worden. Vermoedelijk ‘springen’ ze dan over dit temperatuurgebied heen. Is  te zien hoe dat gaat?

 Vanaf ca. 1985 tot nu toe hebben we geleidelijk steeds meer  aandacht gegeven aan één hyperreus die omstreeks 1970 begon met door de leegte heen te lopen. Een enorme hoeveelheid waarnemingsmateriaal werd verzameld (Kolka, Estland, Israelian, Spanje). De uitwerking lag in handen van Nieuwenhuijzen. Met ons samenwerkende theoretici in Genève (Maeder, Meynet) en Brussel (Lobel) toonden aan dat de leegte uit twee gebiedjes bestaat, waarvan het eerste in ruim 30 jaar al doorlopen is.

 Het omvangrijke waarnemingsmateriaal en de interpretatie ervan zal weldra gepubliceerd worden en is dan op deze website in te zien. Een werk van enkele tientallen jaren!

Mijn ‘Terugblik’ in het decembernummer van ZENIT gaat over een episode in 1968 – 1973. Ik was als assistent-secretaris net benoemd tot lid van het dagelijkse bestuur van de Internationale Astronomische Unie. Deze wereldorganisatie komt eens in de drie jaar bijeen. De volgende ‘General Assemblees’ zouden plaats vinden in 1970 (Brighton, UK) en 1973 (Sydney, Australië). Dat laatste was een experiment: nog nooit waren we zo ver geweest – wie zouden daar wel kunnen komen uit Europa en de VS?

Tijdens een vergadering van het Dagelijkse Bestuur in Hamburg, augustus 1968, vond ook een ontmoeting plaats met mevr. Iwanowska, directeur van de Nicolaus Copernicus sterrenwacht in Torun, Polen. Ze stelde voor om in 1973 een Buitengewone Algemene Vergadering te houden in Polen, om te herdenken dat 500 jaar daarvoor de Poolse astronoom Copernicus geboren was.

Dit zou grote concurrentie betekenen met de toch al zo twijfelachtige bijeenkomst in Sydney. Daarom was ik er sterk tegen.

Maar de President van de Unie, de Duitse antinazi Heckmann stond voor een dilemma. Was Copernicus een Duitser of een Pool? In 1943 hadden Duitse sterrenkundigen gevierd dat 400 jaar daarvoor het beroemde boek van de Duitse astronoom Kopernikus was verschenen. Door haar verzoek te weigeren zou hij voedsel geven aan deze Duits-Poolse controverse. En dat wilde hij niet. Zo kwamen er twee General Assemblees binnen twee maanden.  

ZENIT, jaargang 38, blz. 571, 2011

Op mijn website is een nieuwe presentatie geplaatst: superclusters. Hij behoort bij lezingen die ik op 13 en 14 november heb gegeven in de Utrechtse sterrenwacht. Het onderwerp betreft een ontdekking uit de jaren ’60 van de vorige eeuw, die eerst sinds kort veel aandacht krijgt. Een supersterhoop is een grote verzameling van uiterst jonge sterren, die ook ongewoon veel extreem zware sterren bevat. Dat laatste is een blijk van de jeugd: zware sterren leven niet lang en exploderen gauw. De studie van supersterhopen leert ons veel over, onder meer, de vroege levensloop van de zwaarste sterren.

Mijn maandelijkse ‘Terugblik’ in het tijdschrift ZENIT bespreekt mijn ontmoetingen met Hannes Alfvén (1908 – 1996), een opmerkelijke Zweedse natuurkundige. Als elektrotechnisch ingenieur, hoogleraar aan het Koninklijk Instituut voor Technologie te Oslo ontwikkelde hij de theorie die het gedrag beschrijft van een geïoniseerd stromend gas. Een geheel nieuw terrein van onderzoek in de eerste helft van de vorige eeuw. Hij bewees dat in een dergelijk gas ‘magnetohydrodynamische golven’ optreden. Ze worden nu Alfvén golven genoemd. Slechts schoorvoetend aanvaarde de astrofysische wereld van die tijd zijn theorieën. Maar later kreeg hij de Nobelprijs voor zijn werk. Hij was niet bang om dwars te liggen. Een van de zaken waar hij tegen fulmineerde was de theorie van de oerknal; daar geloofde hij niets van. 

ZENIT band 38, blz. 520, 2011

Midden september plaatste ik de presentatie over het ontstaan van het planetenstelsel op deze website. Hij is intussen ruim 350 maal bekeken. Mede naar aanleiding van een lezing die ik op 21 oktober hield heb ik hem verbeterd. Ik kon daar tevens gebruik van maken om een zeer recente Nederlandse ontdekking (met het ruimte-instrument HIFI in de Europese satelliet Herschel) in de presentatie te verwerken. De nieuwe versie staat nu op de website onder dezelfde naam als de vorige: ‘ontstaan planeten’.

Van enkele kanten kreeg ik opmerkingen over het open eind aan mijn beschrijving van mijn recente ‘Terugblik’. Hoe ging het verder? Een terechte opmerking!  Daarom volgt nu de rest van het verhaal.

Uitgenodigd door het gemeentebestuur van Konstanz voor een tocht door de stad en een lunch zagen we in het plaatselijke casino een aantal opvallend bijzondere dames. Ze bleken afkomstig uit het plaatselijke top-bordeel en vierden hun jaarlijkse uitstapje.

Uit het casino, op weg naar de lunch stapten we in twee auto’s. In elk daarvan, naast de bestuurder, dus goed zichtbaar voor het publiek zat een astronaut; de Rus en de Amerikaan. Rijdend door Konstanz werden we aangenaam getroffen door de grote belangstelling van het publiek dat massaal langs de kant stond en af en toe zelfs naar ons zwaaide. Het publiek leek op de hoogte van de aanwezigheid van de astronauten; iets dat ons deugd deed.

Tot we merkten dat onze twee auto’s per abuis terecht waren gekomen in een rij van een tiental andere auto’s gevuld met de dames van Konstanz. Het ging dus helemaal niet om de ruimtevaart. Met een illusie minder kwamen we bij de lunch aan.

Mijn ‘Terugblik’ in het oktober nummer van ZENIT gaat over het congres dat COSPAR, de internationale organisatie voor samenwerking in het ruimteonderzoek, in 1973 hield in Konstanz aan het Bodenmeer in Zuid Duitsland. Ik was een jaar eerder tot president van deze organisatie gekozen. Aan het congres deden ook twee astronauten mee, een Amerikaanse die de maan had bezocht, en een Sovjet kosmonaut. Tijdens het weekeind werden de astronauten en de voorzitter en de twee vice-voorzitters van COSPAR door het gemeentebestuur verrast op een excursie door de stad.

In het plaatselijke casino zagen ze opmerkelijker gasten, een dertigtal dames van het plaatselijke topbordeel. Voor de verdere gebeurtenissen verwijs ik naar  

 ZENIT, jaargang 38, nr. 10. blz. 463